Чарнобыль коштам Беларусі

Пра гэта, у прыватнасці, распавядаў маёр Аляксей Грушын у дакументальным фільме BBC «Навука супершторма» (2007). Паводле яго слоў, пасля аварыі экіпажы неаднаразова падымалі ў паветра самалёты са снарадамі, напоўненымі ёдыдам срэбра, каб штучна выклікаць ападкі:

«Конечно, я горжусь тем, что в 1986 году я принимал участие в этих событиях… Направление ветра с запада на восток могло привести к тому, что густонаселённые районы, где находятся такие крупные города, как Москва, Воронеж, Нижний Новгород, Ярославль, пострадали бы… Это была бы катастрофа для миллионов людей», — заяўляў Грушын.

Паводле яго ж слоў, пасля гэтых аперацый радыеактыўныя дажджы выпалі на тэрыторыях у радыусе 30–100 км ад Чарнобыля. У выніку радыяцыйнае забруджванне закранула амаль 70% тэрыторыі Беларусі — больш за 130 тысяч квадратных кіламетраў. У зону забруджвання трапіла каля 2500 населеных пунктаў.

3 Не меншым злачынствам сталі першамайскія дэманстрацыі 1986 года. У той час, калі насельніцтва трэба было абараняць ад радыяцыі і абмяжоўваць знаходжанне на вуліцы, людзей масава выводзілі на святочныя шэсці.

Пазней Міхаіл Гарбачоў прызнаў, што ўлады баяліся панікі і таму замоўчвалі маштабы катастрофы.

Вынікі гэтай палітыкі былі трагічнымі. Захворванне на рак шчытападобнай залозы ў дзяцей павялічылася ў 33 разы, у дарослых — у 7 разоў. Пры своечасовым інфармаванні і забеспячэнні прэпаратамі ёду многіх наступстваў можна было пазбегнуць. Акрамя таго, у людзей з забруджаных тэрыторый значна ўзрасла колькасць захворванняў нервовай і эндакрыннай сістэм, злаякасных пухлін і прыроджаных паталогій.

Асобнай трагедыяй стаў лёс ліквідатараў. Многія з іх неўзабаве памерлі або атрымалі цяжкія захворванні. Яны часта працавалі без належнай абароны. Пажарны Мікола Мікіценка ўспамінаў: «Я быў там 20 дзён. Нам не казалі праўды пра выпраменьванне, але арганізм сам даваў знакі — кружылася галава, пачыналася ірвота. Шмат хто хутка памёр».

Катастрофа нанесла і каласальны эканамічны ўдар. Агульная шкода ацэньваецца ў 235 млрд долараў — гэта 32 гадавыя бюджэты БССР 1985 года. Тысячы квадратных кіламетраў сельскагаспадарчых зямель былі выведзены з абароту, закрыты дзясяткі прадпрыемстваў, істотна скарацілася пагалоўе жывёлы, а каля чвэрці ляснога фонду краіны пацярпела ад радыяцыі.

Пасля 1986 года нават слова «чарнобыль», якое раней абазначала расліну палын, набыло новае значэнне. Яно стала сімвалам бяды і смерці для беларусаў і вядомым на ўвесь свет.

Катастрофа адбілася і ў народнай творчасці. З’явіліся трагічныя і іранічныя прыпеўкі:
«Перабудова — важны фактар,
Першы ляснуўся рэактар».
Былі і жалобныя песні. У вёсцы Чудзяны запісалі такія радкі:
«Воблака смерці паднялося да неба,
Атамным пылам пакрыла зямлю.
Людзі, схіліўшы галовы,
Кідалі вёску сваю…»

Савецкія ўлады спрабавалі схаваць маштабы трагедыі. Аднак павышаны радыяцыйны фон быў зафіксаваны на атамнай станцыі ў шведскім Форсмарку. Толькі пасля гэтага 28 красавіка ТАСС зрабіў кароткую заяву пра «інцыдэнт» на Чарнобыльскай АЭС, істотна занізіўшы небяспеку.

Вялікай траўмай стала і перасяленне. Было эвакуявана больш за 135 000 чалавек.

Людзі гублялі дамы і гаспадаркі, пераязджалі ў цесныя кватэры. Новабудоўлі часта былі нізкай якасці, а многія сем’і гадамі жылі ў інтэрнатах.

Асабліва цяжка было старэйшым людзям, прывязаным да зямлі. Некаторыя трымалі жывёлу нават у гаражах і на балконах. Перасяленцы сутыкаліся і з сацыяльнай дыскрымінацыяй, цяжкасцямі з працаўладкаваннем, псіхалагічным ціскам. Дзеці таксама часта станавіліся ахвярамі булінгу.

«Чарнобыльскі шлях»

Супраць замоўчвання і хлусні выступіў Беларускі народны фронт на чале з Зянонам Пазьняком. Алесь Адамовіч адзначаў, што гэта стала пераломным момантам: улады пачалі баяцца грамадскага гневу. БНФ арганізоўваў акцыі, распаўсюджваў інфармацыю, падтрымліваў пацярпелых. З 1989 года праводзіцца шэсце «Чарнобыльскі шлях».

А створаны пры дапамозе БНФ Камітэт «Дзеці Чарнобыля» дапамог мільёнам людзей, а дзясяткі тысяч дзяцей атрымалі аздараўленне за мяжой.

Вялікую ролю адыграла і беларуская эміграцыя. У ЗША, Канадзе і Вялікабрытаніі ствараліся фонды, якія збіралі сродкі і лекі. Нягледзячы на перашкоды з боку савецкіх уладаў, дапамога даходзіла да Беларусі. Эмігранты таксама інфармавалі Захад пра рэальныя маштабы трагедыі.

Асаблівым кірункам сталі аздараўленчыя паездкі дзяцей. Часта іх прымалі беларускія сем’і ў эміграцыі. Адна з дзяўчат узгадвала: «У Нью-Джэрсі мяне прынялі беларусы, якія размаўлялі па-беларуску. Гэта было дзіўна — у Беларусі я амаль не чула мовы, а там яна гучала штодня».

Чарнобыль стаў не толькі экалагічнай катастрофай, але і маральным прысудам савецкай сістэме. Ён паказаў сапраўдны кошт чалавечага жыцця ў СССР, і розную яго вартасць для беларусаў і жыхароў Масквы, Яраслаўля ды іншых гарадоў Расеі.

P.S. Пра гэтую і іншыя цікавыя гісторыі вы можаце даведацца больш у нашым дакументальным цыкле «Адлік», прысвечаным найноўшай гісторыі Беларусі. Глядзіце выпуск па спасылцы