Не павінен быў — але стаў…

20 ліпеня спаўняецца 32 гады, як Аляксандр Лукашэнка стаў прэзідэнтам Беларусі. Як так атрымалася — і ці мог лёс Беларусі скласціся іначай? Пра гэта ў нашым матэрыяле.

Справа, якая магла змяніць лёс краіны

У 1989 годзе адбыўся эпізод, які мог змяніць далейшы лёс Беларусі. Гаворка пра крымінальнае здарэнне.

Узнікае пытанне: як нейкая “крыміналка” можа паўплываць на лёс цэлай краіны?

Справа ў тым, што ўдзельнікам і падазраваным у гэтай крымінальнай справе быў Аляксандр Лукашэнка. У дачыненні да якога вялося расследванне за жорсткае збіццё падначаленага, у тым ліку нагамі.

Паводле сведчанняў, яе «замяў» Васіль Лявонаў, на той момант першы сакратар Магілёўскага абкама КПБ, а ў сярэдзіне 90-х — міністар сельскай гаспадаркі.

Аўтарытарны старшыня саўгасу

Да крымінальнага выпадку  Лукашэнка ўжо два гады кіраваў саўгасам "Гарадзец" у Шклоўскім раёне.

У той час на перыферыі гэта была не проста фармальная пасада. Дырэктар гаспадаркі, на сваёй тэрыторыі кантраляваў практычна ўсё — людзей, тэхніку, выкананне планаў. У такой сістэме ў кіраўніка былі літаральна дыктатарскія паўнамоцтвы.

Хутчэй за ўсё, менавіта тут у Лукашэнкі канчаткова склаўся той аўтарытарны стыль, які ў будучыні ён перанясе з асобна ўзятага саўгаса на ўсю краіну.

Адчуўшы паўнату ўлады, Лукашэнка хутка перайшоў ўсялякую субардынацыю з падначаленымі, а з часам і межы закону, учыніўшы гвалт у дачыненні да трактарыста Васіля Бандуркова.

Сам Лукашэнка пазней не адмаўляў, што ўжыў сілу: " я его взял и бросил, и он кувырком с этой горы с песком полетел. Завернулся, руки отряхнул и пошел", – казаў ён пазней у інтэрв’ю.

Але рэальныя факты і ўспаміны сведчаць пра іншае.

Як узгадвала былая журналістка шклоўскай раёнкі Вольга Паўлава: "Лукашэнка выцягнуў з трактара гора-трактарыста, і адлупцаваў таго ўсімі сваімі канечнасцямі, зламаўшы таму нагу".

Той жа Васіль Лявонаў узгадваў гісторыю так: "З Лукашэнкам адбылася непрыгожая гісторыя – прыехаў у брыгаду і збіў абсалютна цвярозага трактарыста, збіў жорстка – ботамі».

Што цікава, Бандуркоў апынуўся далёка не адзінай ахвярай будучага дыктатара. Журналіст галоўнай аграрнай газеты СССР "Сельская жизнь" Анатоль Гуляеў правёў тады сваё расследаванне. Па выніках размовы з супрацоўнікамі саўгаса "Гарадзец" высветлілася, што збіццю з боку Лукашэнкі падверглася большасць – 8 з 12 апытаных!

У будучыні такія ж "жэстачайшыя" метады стануць нормай у Беларусі, толькі ўжо замест трактарыста будзе беларускі народ.

Пасля інцыдэнту з Лукашэнкам трактарыст Бандуркоў трапіў у лякарню, а таксама зняў пабоі. Па факце збіцця пракуратура завяла крымінальную справу. Але разбор гэтага інцыдэнту разбіўся аб шклоўскую рэчаіснасць таго часу.

Справу вынеслі на сесію райсавета, але Лукашэнка на той момант сам з’яўляўся яго дэпутатам. Таму раённая ўлада вырашыла не выносіць смецце з хаты і паціху замяць справу.

Той крымінальны эпізод мог стаць канцом кар’еры Лукашэнкі, але фактычна так і не атрымаў ніякага завяршэння. А гісторыя пайшла па тым шляху, які мы сёння добра ведаем.

Праціўнік беларускай дзяржаўнасці

У 1990 годзе на першых адносна свабодных выбарах у Вярхоўны Савет ад Шклоўскай сельскай выбарчай акругі, дэпутатам становіцца Аляксандр Лукашэнка.

Неўзабаве Беларусь вырываецца з-пад зпарахнелага «саўка» і атрымлівае незалежнасць.

Але далёка не ўсе віталі незалежнасць і свабоду Беларусі. Адным з самых паслядоўных праціўнікаў беларускай дзяржаўнасці ўжо тады быў малады дэпутат Аляксандр Лукашэнка.

Сёння ён шмат гаворыць пра суверэнітэт і пра тое, што «не хочет ни под чьей плёткой ходить». Аднак у той момант, калі вырашалася будучыня краіны, ён прынцыпова выступаў супраць незалежнасці.

Так, 25 жніўня 1991 года, калі Вярхоўны Савет надаў Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статус канстытуцыйнага закона, дэпутат Лукашэнка прынцыпова не ўдзельнічаў у галасаванні, хаця знаходзіўся ў зале.

На гэтым фоне іранічна сёння выглядаюць ягоныя спробы выдаць сябе за «гаранта незалежнасці» і чалавека, «без якога Беларусі не існавала б».

Па сваёй сутнасці Лукашэнка так і не прыняў незалежнасць, застаўшыся “homo sovieticus”. Белавежскія пагадненні ён успрыняў не як лагічнае завяршэнне распаду імперыі, а як разбурэнне дзяржавы, якую працягваў лічыць сваёй. Распад Савецкага Саюза стаў для яго гістарычнай несправядлівасцю асабістай трагедыяй.

Гэты светапогляд праяўляецца нават на 32-м годзе яго кіравання. Зусім нядаўна ў адным з інтэрв'ю Лукашэнка фактычна заклікаў вярнуцца да савецкай мадэлі — з генсекам, аднапартыйнай сістэмай і палітбюро.

Ад гарлапана — да пана

Ад гарлапана — да пана
Пераломным і лёсавызначальным як для Беларусі так і для лукашэнкі становіцца 1994 год.

У Беларусі прымаецца Канстытуцыя, якая замацоўвае прэзідэнцка-парламенцкую рэспубліку. Але прэзідэнта яшчэ няма, таму на лета 1994 года прызначаюцца выбары.

Калі глядзець на беларускую палітыку пачатку 90-х без ведання таго, што будзе далей, цяжка ўявіць, што да ўлады хутка дарвецца чалавек, які выглядаў як другарадны, правінцыйны дэпутат.

Беларусь як краіна нядаўна атрымала незалежнасць і была прызнаная светам, але інстытуты, правілы і разуменне таго, як дзяржава павінна функцыянаваць, толькі фармаваліся.

Улада фактычна засталася ў руках той самай савецкай намэнклатуры, якая змяніла шыльды, але не сутнасць.

У эканоміцы назіраўся хаос: інфляцыя з’ядала грошы, прадпрыемствы стаялі або працавалі «на склад», зніклі старыя сувязі, а новыя яшчэ не былі наладжаныя. Людзі не разумелі, што будзе заўтра. Узнікала адчуванне, што краіну проста дзеляць паміж сабой тыя, хто апынуўся бліжэй да ўлады.

У гэтай сітуацыі ў буйную палітыку спрабаваў увайсці дэпутат Аляксандр Лукашэнка. Спачатку ён не быў фігурай першага плану, бо не меў сваёй палітычнай каманды. Таму, у Вярхоўным Савеце шукаў сілу, да якой бы мог далучыцца.

Зразумела, што камуністаў ачоліць ён не мог, намэнклатуру таксама — у яе ўжо быў свой лідар прэм’ер-міністр Вячаслаў Кебіч. У выніку Лукашэнка ўзначаліў групу з паказальнай назвай «Камуністы за дэмакратыю», якая выступала за захаванне СССР у «абноўленай» форме.

Пры гэтым як для дэпутата ён вылучаўся своеасаблівымі паводзінамі. Крычаў з залі, імкнуўся да мікрафона з любой нагоды — незалежна ад таго, разбіраўся ў тэме ці не. Яго хрыплы, сіпаты голас многія ўспаміналі з раздражненнем. Паводле сведчанняў, калі Лукашэнка ішоў выступаць, частка дэпутатаў проста сыходзіла ў буфет піць каньяк, бо нічога змястоўнага ад яго выступаў не чакалася.

Узгадваюць і іншыя яго “дзівосы” амбіцынага дэпутата. Напрыклад, падчас гульняў абраннікаў у футбол,  Лукашэнка часта паводзіў сабе не па-спартоваму. Ён мог рэзка адрэагаваць на любы кантакт у гульне — і тады замест спаборнічання пачынаў пераследаваць суперніка, каб «па-калгаснаму» ўдарыць па нагах.

Пры гэтым у адносінах да сябе не цярпеў ніякага гвалту, а калі атрымліваў “мужчынскі” адказ, то дзервянеў і «завісаў» губляючы над сабой кантроль, маўкліва ўпіраючыся неміргаючым позіркам у адну кропку.

«Барацьбіт» з карупцыяй

Тыя, хто ведаў Лукашэнку ў той час, узгадваюць яго як чалавека, схільнага да дробных «жэстаў увагі» — ад самагону да прадуктаў з саўгаса, якія ён выкарыстоўваў для наладжвання патрэбных сувязяў.

Але з трыбуны ён гучна абвінавачваў улады ў татальнай карупцыі.  І гэта спрацавала.

У Парламенце ён узначаліў часовую камісію па барацьбе з карупцыяй, дзе хутка праявіліся яго галоўныя палітычныя здольнасці — папулізм і дакладнае адчуванне настрояў масаў.

У адрозненне ад іншых палітыкаў, ён не тлумачыў складанасці пераходнага перыяду — а паказваў «вінаватых». Гэта было зразумела і прывабна для грамадства, якое знаходзілася ў стане стрэсу і нявызначанасці.

Камісія, якая першапачаткова ўспрымалася як фармальны орган, стала для яго сапраўдным трамплінам. Вельмі хутка Лукашэнка ператварыў яе ў інструмент асабістага піяру: даклады, абвінавачанні, гучныя заявы — усё гэта падавалася з разлікам на публічны эфект.

Медыя таго часу ахвотна падхоплівалі такія тэмы. І абраны фармат «скандалаў і выкрыццяў» выдатна спрацаваў на палітычны капітал Лукашэнкі. Які не прапаноўваў сістэмных рашэнняў, а казаў проста: «праблема ў канкрэтных людзях, якія крадуць».

Паступова яго палітычны вобраз канчаткова сфарміраваўся: чалавек «з народа», які не належыць ні да намэнклатуры, ні да апазіцыі, які «кажа праўду» і змагаецца з сістэмай.

Народу здавалася, што дастаткова прыбраць «дрэнных» — і ўсё наладзіцца.

Але для іміджу «бясстрашнага барацьбіта» і народнага Робін Гуда не хапала драматызму. І менавіта ў гэты момант з’яўляецца гісторыя з так званым «замахам на Лукашэнка пад Лёзна» — падзеяй, якая адбылася 16 чэрвеня 1994 года.

Аднак адразу ўзнікалі сур’ёзныя сумневы ў рэальнасці гэтага «замаху». Праведзеныя следчыя дзеянні абверглі версію Лукашэнкі. Паводле вынікаў следчага эксперыменту, праведзенага КДБ з удзелам экспертаў МУС, было ўстаноўлена, што абстрэл аўтамабіля «Мерседэс», у якім знаходзіўся Лукашэнка, пры апісаных сведкамі абставінах быў немагчымы.

Версія пра абстрэл, не пацвярджаецца ні трасалагічнай, ні балістычнай экспертызамі.

Але ўзрушанае грамадства ўжо не хацела нічога чуць. Менавіта гэтая тактыка — напор, папулізм і беспрынцыповасць у барацьбе за ўладу — і прывяла да тых вынікаў, наступствы якіх Беларусь адчувае да сёння.

Скарыстаўшыся слабасцю законаў, даверлівасцю людзей і ўмелымі маніпуляцыямі, Лукашэнка падняўся на самы верх па лесвіцы дэмакратыі, якую пасля сам жа брутальна разрубіў сякерай.

Больш падрабяза пра гэта — глядзіце ў нашым выпуску «Адліку».