Следите за нами в соцсетях:

Нефармальная Беларусь

Беларусь і сёння часам называюць “запаведнікам СССР”. Такі імідж краіна набыла яшчэ ў савецкія часы — рэпутацыю своеасаблівай “савецкай Вандэі”. Але ці сапраўды беларусы былі “саўкамі”?

#спецпроекты

16 марта 2026

Ці жыла беларуская моладзь у часы “застою” і “перабудовы” паводле савецкіх догмаў і камуністычных запаветаў? І як успрымалі той самы “савок” пакаленні моладзі 1970-х і 1980-х гадоў? Распавядзем пра гэта.

Першая несавецкая моладзевая плынь у Беларусі пачалася значна раней за часы «перабудовы». У цэнтры Мінска, яшчэ ў канцы 60-х, на так званым «Брадвеі», з’яўлялася моладзь, якая не ўпісвалася ў савецкія нормы. Пра гэта яскрава піша беларускі паэт і пісьменнік Уладзімір Някляеў у сваім апавяданні «Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без».

Там распавядаецца пра Мінск стыляг, што існуюць бок аб бок з «гэбістамі», слухаюць Булата Акуджаву і Дзіна Рыда, абмяркоўваюць забароненыя тэмы і шукаюць шлях да іншага, несавецкага жыцця.

У гэта цяжка паверыць, але, напрыклад, яшчэ ў 1971 годзе ў беларускай Горадні адбыўся міжнацыянальны марш хіпі. У ім, акрамя мясцовых, удзельнічалі таксама маладзёны з Вільні, Таліна і Пецярбурга — усяго каля 50 чалавек. Але вялікая частка не дабралася да месца збору, бо міліцыянты хапалі ў горадзе ўсіх падазроных.

Наперадзе калоны ішоў хлопец з Таліна і вёў на ланцугу гішпанскага баявога пеўня, якога яму прывёз бацька-марак. "Хіпары" былі апранутыя ў джынсы, штаны-клёш, каляровыя кашулі, а ў руках трымалі плякаты з лозунгамі «Рукі прэч ад доўгіх валасоў», «Спыніце тэрор», «Свабоду рок-н-ролу», «All you need is love» і іншыя.

На Савецкай плошчы ўдзельнікаў шэсця чакалі яшчэ каля 30 сяброў з горада Масты. Яны планавалі прайсці разам у бок фантана, але ў гэты момант пачаўся міліцэйскі хапун. "Хіпары" паспрабавалі даць адпор, але няўдала — маніфестацыя была разагнаная, а шматлікія ўдзельнікі затрыманыя. Большасць з іх зазнала расправу як на месцы — з абрыццём доўгіх валасоў і ірваннем моднага адзення, так і пазней — звальненні з вучобы і працы і нават зняволенні ў псіхлякарнях.

Адметнай моладзевай з’явай у Беларусі 70-х–80-х былі так званыя аб’яднанні нефармалаў, куды савецкая наменклатура запісвала ўсіх, хто меў адрозненне ад камсамольцаў у стылі, вобразе і ідэалагічных перакананнях.

Напрыклад, у 1987 годзе ў БССР налічвалася каля 150 такіх групаў. Найбольш буйнымі былі "тусоўкі" металістаў, рокераў, панкаў, аматараў брэйк-дансу, культурыстаў, футбольных фанатаў.

Але сюды падпадалі і нефармальныя гурткі мастакоў, паэтаў і літаратараў, а таксама выразна прабеларускія моладзевыя арганізацыі кшталту мінскай "Талакі" ці гарадзенскай "Паходні". Амаль усе гэтыя групы "нефераў" былі настроеныя антысавецкі і раўняліся не на савецкіх, а на заходніх куміраў і стыль.

Партыйныя дзеячы не ведалі, што рабіць з такой моладзевай сілай, і выкарыстоўвалі палітыку бізуна і перніка. Дзесьці гэта былі бясконцыя забароны і разгоны міліцыянтамі, а дзесьці яны імкнуліся ўклініцца, ачоліць і павярнуць юнакоў да запаветаў Ільіча. Для гэтага па лініі камсамолу даваліся дазволы на адкрыццё рок-клубаў, школ брэйк-дансу, "качалак" і іншых месцаў для збору моладзі. Аднак гэта толькі спрыяла росту папулярнасці і колькасці нефармалаў з аднаго боку і непрыняццю навязаных камуністамі правілаў — з іншага.

Сутыкненні розных нефармальных групаў у тагачаснай Беларусі былі яскрава паказаныя ў культавай беларускай стужцы "Мяне завуць Арлекіна". Яна выйшла ў пракат у 1989 годзе, праляжаўшы перад гэтым паўтары гады на паліцы пад забаронай цэнзуры.

За год фільм паглядзелі рэкордныя 42 мільёны гледачоў, што зрабіла яго самым касавым у гісторыі "Беларусьфільма", а правы на паказ набыў нават амерыканскі медыяхолдынг "20th Century Fox".

У фільме паказаныя нефармалы з беларускай глыбінкі, якія ездзяць у горад і па-свойму разбіраюцца з "хлопчыкамі-мажорамі", а паралельна супрацьстаяць іншым юнакам — "металюгам", "нацыкам", "хіпарам", "стылягам" і іншым. Стужка здымалася летам 1987 года ў Горадні, Мінску і на чыгуначнай станцыі Парэчча.

Ролю масоўкі ў сцэнах з нефармальнай моладдзю гулялі сапраўдныя гарадзенскія і мінскія "нефары", якіх адмыслова знаходзіла здымачная група. Таму можна сказаць, што фільм па-сапраўднаму перадае атмасферу таго часу. Менавіта прамата і шчырасць стужкі, а таксама першасная забарона паказу і прынеслі "Арлекіну" такую ашаламляльную славу.

Але сярод несавецкай моладзі былі не толькі доўгавалосыя металісты ці панкі ў касухах. Так, па ўзгадках мінскага 10-класніка з Зялёнага Лугу, у 1982 годзе ён убачыў у тралейбусе нацарапаны надпіс: “Жыве незалежная Беларусь”, што цалкам перавярнула яго савецкую свядомасць. Паступова нараджаўся рух, які пасля згуляе сваю важную ролю ў гісторыі Беларусі.

У першай палове 1980-х выдзялялася мінская нефармальная суполка "Майстроўня", якая актыўна займалася беларускай культурна-асветніцкай дзейнасцю. У 1984 годзе яны выйшлі на несанкцыянаваную дэманстрацыю супраць зносу помніка гісторыі і архітэктуры — будынка гарадскога тэатра на пляцы Волі ў Менску, дзе ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя была пастаўленая першая беларуская опера "Ідылія". Актывістаў затрымалі, а супраць некаторых было распачата следства.

Далейшае існаванне "Майстроўні" стала немагчымым. Але актывісты не збіраліся спыняцца і стварылі патаемную групу "Незалежнасць", назва якой яскрава казала аб іхніх мэтах. У лютым 1985 года "незалежнікі" правялі патаемную сустрэчу ва ўрочышчы Смольня ў Стаўпецкім раёне. На ёй прысутнічалі прадстаўнікі Мінска, Берасця, Гомеля і Наваполацка.

На нарадзе было вырашана спрыяць стварэнню арганізацый культурніцкага кірунку з перспектывай іх перарастання ў грамадска-палітычны рух. Неўзабаве па ўсёй рэспубліцы паўсталі аб’яднанні нацыянальна арыентаванай моладзі.

Найбольш вядомай і ўплывовай з якіх стала — "Талака" пад кіраўніцтвам Сяржука Вітушкі. Аб’яднанне паўстала ў Менску ў 1985 годзе і спачатку займалася рознымі "талокамі" — удзелам у рэстаўрацыйных працах, ахове помнікаў гісторыі і архітэктуры, археалагічных раскопках, адраджэннем народных традыцый і свят. Але хутка суполка пачала дзейнічаць больш рашуча і востра, балазе палітычная абстаноўка і гарбачоўская "перабудова" спрыялі гэтаму.

Пачынаючы з 1987 года па ініцыятыве "талакоўцаў" адбыўся шэраг знакавых падзей. Упершыню былі адзначаныя Дзяды, калі ў парку Янкі Купалы сабраліся каля сотні юнакоў. Удзельнікі мітынгу стаялі з кветкамі каля помніка паэту ў атачэнні такой жа колькасці партыйных чыноўнікаў і КДБэшнікаў, а сам парк уздоўж праспекта быў аточаны чорнымі "Волгамі" і міліцэйскімі "казламі".

Адбылася і першая публічная лекцыя, прысвечаная бел-чырвона-беламу сцягу і гербу Пагоня, якая прайшла ў зале Тэатра эстрады. Таксама "талакоўцы" зладзілі два маштабныя рачныя сплавы, дзе яны пратэставалі супраць будаўніцтва Даўгаўпілскай ГЭС на Заходняй Дзвіне і абвалавання Прыпяці, якое пагражала экалагічнай катастрофай. Былі і гучныя пратэсты ў абарону Верхняга горада пры будаўніцтве менскага метро і іншыя акцыі за захаванне нашай гістарычнай спадчыны.

Каб зразумець размах дзейнасці "Талакі", можна прыгадаць успаміны былога "талакоўца" і вядомага журналіста Сяргея Абламейкі:
"У другой палове 1980-х гадоў у Менску з гастролямі знаходзілася трупа ўкраінскага тэатра імя Занькавецкай са Львова, многія маладыя акторы якой былі ўдзельнікамі львоўскага аналагу "Талакі" — клуба «Лэва». Яны адразу навязалі з намі сувязь і былі ўражаныя размахам дзейнасці нацыянальнага моладзевага руху на чале з "Талакой", казалі, што зайздросцяць нам. А гэта ж былі заходнія ўкраінцы з украінамоўнага горада!"

Але важнейшым этапам дзейнасці таго часу стаў Першы Вальны сойм беларускіх суполак. Мерапрыемства прайшло ў 1987 годзе ў лагеры адпачынку на Валожыншчыне і сабрала больш за 560 удзельнікаў з усёй Беларусі і нават замежжа.

Былі прадстаўленыя больш за 30 нацыянальна арыентаваных моладзевых арганізацый. На мерапрыемстве быў вызначаны курс на нацыянальна-культурнае і дэмакратычнае адраджэнне Беларусі, дзяржаўнасць беларускай мовы і гэтак далей.

Што цікава, сойм быў арганізаваны з дазволу і пры ўдзеле камсамолу, але прынятыя на ім пастановы моцна раз’юшылі партнаменклатуру, і ўжо Другі Вальны сойм праз два гады быў забаронены. Але гэта не перашкодзіла правесці яго ў Вільні і ўтварыць "Канфедэрацыю беларускіх суполак". Новая структура адразу ж далучылася да "Беларускага Народнага Фронту", што значна ўзмацніла шэрагі галоўнай беларускай палітычнай сілы, дадаўшы да яе моладзь з усёй краіны.

Але акрамя арганізацый у тыя часы былі і асобы, якія натхнялі пакаленне. Такою асобай з вялікай літары ў той час несумненна быў Алесь Пушкін.

Менавіта гэты маладзён зладзіў першае публічнае святкаванне Дня Волі ў 1989 годзе. Будучы студэнтам Тэатральна-мастацкага інстытута, Алесь Пушкін намаляваў 12 вялікіх плакатаў да тэмы 25 сакавіка і збіраўся вывесіць іх у родным альма-матэр. Але, атрымаўшы адмову, маладзён вырашыў зладзіць дзёрзкую вулічную акцыю. Да яго далучылася каля дзвюхсот сунавучэнцаў і знаёмых, і разам яны пачалі сваё шэсце-перформанс па галоўным праспекце сталіцы да Дома ўрада.

Наперадзе ішоў сам Алесь Пушкін, вітаючы ўсіх плакатам пра 71-я ўгодкі абвяшчэння незалежнасці БНР і красамоўным лозунгам — Жыве Незалежная Беларусь! Але хутка падаспела міліцыя, якая пачала затрыманні і разгон удзельнікаў. Алесь Пушкін быў арыштаваны і неўзабаве пакараны двухгадовым умоўным тэрмінам. Але гэта яго не спыніла, і ўжо праз некалькі месяцаў, на Устаноўчым з’ездзе БНФ у Вільні, Алесь прэзентаваў сваю легендарную карціну-перформанс, дзе бел-чырвона-белы сцяг быў намаляваны ўласнай крывёю мастака.

Алесь Пушкін на працягу многіх гадоў будзе несці тую юнацкую дзёрзкасць і правядзе яшчэ мноства смелых і ўражлівых перформансаў і акцый, пакуль яго не закатуюць у 2023 годзе.

Спадзяёмся, што змаглі крыху развеяць стэрэатыпы пра Беларусь як узорную савецкую рэспубліку, паказаць іншае жыццё моладзі, што прабівалася праз савецкі бетон.

Здабыццё незалежнасці ў пачатку 1990-х гадоў не звалілася беларусам з неба, як прынята лічыць. Яно, у тым ліку, ляжыць на плячах тых юнакоў, што тысячамі паўсталі за “несавецкую” Беларусь і беларушчыну ў 1980-х гадах.

P.S. Пра гэтую і іншыя цікавыя гісторыі вы можаце даведацца больш у нашым дакументальным цыкле «Адлік», прысвечаным найноўшай гісторыі Беларусі. Глядзіце выпуск па спасылцы.