Праплывае кракадзіл па Свіслачы…

Дык няўжо ў цэнтры Менска вадзіліся кракадзілы?

Хутчэй так. Вядома, гэта былі не вялізныя алігатары, але свае незвычайныя рэптыліі жылі і ў нашай Свіслачы. Іх апісвалі як адносна невялікіх, да паўметра даўжынёй, яшчарак цёмнага колеру, якія знешне нагадвалі кракадзілаў.

Кажуць, што апошняга такога менскага «кракадзіла» злавілі ў 1885 годзе ў раёне Татарскіх гародаў. І гэта не нейкія ўскрайкі — гэта цалкам сабе цэнтр горада, раён Палаца спорту на Нямізе. Напрыканцы ХІХ стагоддзя тут знаходзіліся заболачаныя поймы Свіслачы.

Лёс таго «свіслацкага кракадзіла» аказаўся незайздросным — з яго зрабілі пудзіла, якое пазней стаяла ў кабінеце дырэктара менскай рэальнай вучэльні, але потым, на жаль, згінула ў часы Першай сусветнай вайны.

Усё гэта выглядала б як звычайная гарадская легенда ці міф, калі б не шматлікія гістарычныя сведчанні пра незвычайных рэптылій у нашых краях.

У першай палове XVI стагоддзя вядомы аўстрыйскі дыпламат і аўтар Сігізмунд Герберштэйн, апісваючы землі Вялікага Княства Літоўскага, узгадвае дзіўны абрад. Жыхары з рэлігійнай пашанай падкормлівалі змей з чатырма кароткімі лапамі. Яны былі падобныя на яшчарак з чорным, тлустым целам, да паўметра даўжынёй. Нічога не нагадвае з пачатку апавядання?

Напрыканцы таго ж стагоддзя зафіксавана яшчэ адна ўзгадка. У 1589 годзе ўжо англійскі дыпламат Джэром Гарсэй ехаў з Варшавы ў Вільню. На беразе адной з рэк ён натыкнуўся на мёртвае цела, якое брытанец назваў «crocodileserpent» (кракадзіла-змей). Ці зноў не напрошваюцца свіслацкія асацыяцыі?

Займальныя сведчанні з тых часоў захаваліся і на Пскоўшчыне, частка якой гістарычна была населена беларусамі і ўваходзіла ў Вялікае Княства Літоўскае. Летапіс Пскова ў 1582 годзе распавядае пра паўнавартаснае нашэсце рэптылій: «изыдоша коркодилы лютии из реки и путь затвориша, людей много поядаша». Як бачым, тут адбыўся амаль кракадзілавы апакаліпсіс.

Нечаканай крыніцай інфармацыі сталі і спісы маёмасці адной з беларускіх цэркваў у ХІХ стагоддзі: «Как вскрыли мы погребок церковный, так увидели шкилеты, древние очень. Один шкилет как будто мужчины, только росту огромного, другой — некий звериный, яко крокодилец». Ці не парэшткі гэта нашых «кракадзілаў» разам з беларускім бігфутам?

Што цікава, у беларускай традыцыі тэма рэптылій сапраўды мае даўнія карані. Вядомая народная гульня «Яшчар» і песні, звязаныя з ёй. Гэта сведчыць, што для нашых продкаў такі вобраз быў добра знаёмы і меў сакральнае значэнне.

Калі сабраць усе эпізоды разам, становіцца бачна, што размова ідзе не пра адну легенду, а пра рэальную з’яву, якая паўтараецца на працягу стагоддзяў. Пры гэтым ёсць шмат супадзенняў — ад выгляду і памеру да відавой ідэнтыфікацыі як рэптыліі, падобнай на кракадзіла.

Тлумачыць такія выпадкі спрабавалі па-рознаму. Самая папулярная версія — звычайная памылка: маўляў, за «кракадзіла» маглі прыняць вялікую рыбу, напрыклад, сама, шчупака ці прадстаўнікоў асятровых, якія раней вадзіліся ў Беларусі. Або нават пухнатых водных жывёл — выдру ці бабра. Маюць месца і версіі пра экзатычных жывёл з замежжа, якія маглі трапіць сюды праз кірмашы ці прыватныя звярынцы шляхты.

Але тут адразу паўстае пытанне іх працяглага выжывання і размнажэння ў нязвыклых прыродных умовах.

Існуе і цікавая гіпотэза аб захаванні ў нашым краі папуляцыі рэліктавай саламандры «Andrias scheuchzeri», якая па сваім выглядзе адпавядае апісанням. Але, паводле афіцыйнай версіі, яны даўно вымерлі на тэрыторыі Еўропы; пры гэтым у Азіі да нашага часу захаваліся роднасныя ім віды гіганцкіх саламандраў.

Кім былі дакладна «кракадзілы з Свіслачы», сказаць адназначна немагчыма. Бо, як паказваюць гістарычныя сведчанні, рэптыліі ў нашым краі існавалі ўвесь час.

Але менавіта ў Менску гэтая гісторыя набыла найбольш канкрэтныя абрысы — з канкрэтным месцам, датай і нават пудзілам. І ў выніку яна ўжо не выглядае як чарговая гарадская легенда, а хутчэй як гісторыя, дзе кожны сам для сябе вырашае, ці сапраўды плавалі «кракадзілы» ў Свіслачы.