Следите за нами в соцсетях:

Пяцідзённая рэспубліка, або як у Гомелі з’явілася асобная «дзяржава»

У сакавіку 1919 года Гомель апынуўся ў цэнтры малавядомага ўзброенага мяцяжу. Яго вынікам стала абвяшчэнне ўласнай «рэспублікі».

#спецпроекты

7 сентября 2026

Вясной 1919 года Гомель жыў як горад на ваенным скрыжаванні. За папярэдні год тут пабывалі нямецкія войскі і ўкраінскія фармаванні, а ў сярэдзіне студзеня вярнуліся бальшавікі.

Фронт заставаўся побач, праз станцыю ішлі эшалоны, у горадзе не хапала харчу і грошай, а рэквізіцыі толькі ўзмацнялі незадаволенасць. Для гамяльчан вялікая палітыка даўно выглядала як чарговы ўзброены атрад, які прыходзіць на вакзал і абвяшчае новую ўладу.

У гэтай абстаноўцы праз Гомель пастаянна перамяшчаліся вайсковыя часткі, сфармаваныя далёка за межамі Беларусі. Сярод іх была і 2-я Тульская брыгада Чырвонай арміі, у якой служылі пераважна мабілізаваныя сяляне з Тульскай губерні. У сакавіку два яе палкі адправілі пад Оўруч – на фронт супраць войскаў Украінскай Народнай Рэспублікі.

Салдат кепска кармілі і амаль не забяспечвалі адзеннем. Пасля няўдалага наступлення і моцнага абстрэлу яны адмовіліся вяртацца на пазіцыі. Пагрозы камісараў не дапамаглі, і байцы захапілі эшалоны ды вырашылі ехаць дадому, у Тулу.

23 сакавіка тульскія часткі дайшлі да Гомеля, дзе салдаты запатрабавалі прапусціць іх праз Бранск у Тулу. Але з фронту прыгразілі расстраляць кожнага пятага, калі палкі не вернуцца. Без камандавання і плана мяцежнікі спрачаліся, што рабіць далей – ехаць дадому ці захапіць Гомель і чакаць далучэння іншых частак.

Сярод тых, хто выступаў за тое, каб застацца ў Гомелі, асабліва вылучаўся 28-гадовы Уладзімір Стракапытаў – былы царскі афіцэр і меншавік, які кіраваў гаспадарчай часткай аднаго з палкоў.

Ён пераконваў салдат, што спроба прабіцца праз Бранск да Тулы, хутчэй за ўсё, скончыцца арыштамі, і прапаноўваў замацавацца ў горадзе. Урэшце яго пазіцыя перамагла, а самога Стракапытава салдаты выбралі камандзірам. Менавіта ад яго прозвішча пазней і пайшла назва гэтых падзей – Стракапытаўскі мяцеж.

24 сакавіка салдаты занялі вакзал, тэлеграф, склады і савецкія ўстановы. Каля трохсот чырвонаармейцаў, чэкістаў і міліцыянераў забарыкадаваліся ў гасцініцы «Савой», але пасля артылерыйскага абстрэлу здаліся на наступны дзень.

Захапіўшы горад, мяцежнікі стварылі Палескі паўстанцкі камітэт і абвясцілі «Расійскую Народную Рэспубліку», а свае часткі – яе 1-й арміяй. У адозвах абяцалі Устаноўчы сход, свабоды і зямлю народу.

Але «рэспубліка» трымалася на мяцежных палках і кантралявала толькі Гомель ды на кароткі час Рэчыцу. З беларускім нацыянальным рухам новая ўлада звязана не была, бо яе ядро складалі салдаты з Тульскай губерні.

Нягледзячы на моцнае незадавальненне бальшавікамі, шырокай падтрымкі мяцеж у Гомелі не атрымаў. Яго асноўнай апорай сталі асобныя былыя афіцэры і чыгуначныя рабочыя. У захопленай Рэчыцы на бок «стракапытаўцаў» перайшла мясцовая каравульная частка, якая стала Рэчыцкім атрадам новай «рэспублікі». Але і гэта не змяніла агульнай карціны. Большасць гамяльчан трымалася ўбаку.

Тым часам у горадзе пачаліся рабаванні і гвалт. Перадусім нападалі на габрэйскія крамы і кватэры. Камітэт увёў каменданцкую гадзіну і прыгразіў расстрэлам за марадзёрства. Да вечара 26 сакавіка беспарадкі ў асноўным спыніліся. Але перад адступленнем мяцежнікі расстралялі арыштаваных лідараў гомельскіх бальшавікоў.

У ноч на 29 сакавіка чырвоныя часткі наступілі на Гомель з трох бакоў. Мяцежнікі пакінулі горад і рушылі да Мазыра, каб прарвацца праз фронт і далучыцца да войска Украінскай Народнай Рэспублікі, якое таксама змагалася супраць бальшавікоў.

Аднак мост цераз Прыпяць аказаўся знішчаным, а з боку Гомеля падышоў бронецягнік з кітайскім атрадам Чырвонай арміі. Мяцежнікі кінулі эшалоны, вывелі са строю гарматы і рушылі далей пешшу.

Да Прыпяці дабраліся каля 6 тысяч чалавек, якія пераправіліся ўплаў, пасля чаго далучыліся да войска УНР. Пры гэтым частка «стракапытаўцаў» трапіла ў палон да бальшавікоў.

У войску УНР мяцежнікі сталі асобным Руска-Тульскім атрадам і ў красавіку-маі змагаліся супраць бальшавікоў. Калі становішча ўкраінскай арміі стала крытычным, Стракапытаў адвёў сваіх людзей да палякаў. Нягледзячы на папярэднюю дамоўленасць, атрад раззброілі і інтэрніравалі ў беларускім Брэсце, які на той момант знаходзіўся пад кантролем Варшавы.

Неўзабаве польскі бок дамовіўся з прадстаўнікамі Юдзеніча аб перадачы гэтых рускіх частак на папаўненне белагвардзейскіх войскаў. У выніку атрад Стракапытава вызвалілі і накіравалі ў Паўночна-Заходнюю армію, якая наступала на Петраград.

Пасля яе паразы Стракапытаў застаўся ў незалежнай Эстоніі, стварыў працоўную арцель і ўдзельнічаў у жыцці рускай эміграцыі. У кастрычніку 1940-га, ужо пры савецкай акупацыі краіны, яго арыштаваў НКУС. 5 красавіка 1941 года Стракапытава расстралялі ў Таліне.

Так у Эстоніі скончыўся шлях чалавека, які за дваццаць два гады да гэтага стаў кіраўніком пяцідзённай расійскай «рэспублікі» ў беларускім Гомелі.