Рэч Паспалітая Бабруйская – Rzeczpospolita Bobrujska

Мала хто ведае, што крыху больш за сто гадоў таму ў горада была яшчэ адна, значна менш вядомая гісторыя: на некалькі месяцаў Бабруйск стаў цэнтрам польскага дзяржаўнага ўтварэння на тэрыторыі Беларусі. Пазней яно атрымала іранічную назву Рэч Паспалітая Бабруйская – Rzeczpospolita Bobrujska.

Каб зразумець, як такое ўвогуле стала магчымым, перанясемся ў пачатак 1918 года.

Расійская імперыя рухнула. У краіне разгаралася грамадзянская вайна. Бальшавікі спрабавалі ўсталяваць кантроль над арміяй і тэрыторыямі былой імперыі, а Нямеччына працягвала наступ на Усходнім фронце, які праходзіў праз тэрыторыю Беларусі. Менавіта ў гэты момант у Бабруйску адбыліся падзеі, якія зрабілі горад цэнтрам тэрыторыі, дзе польскія вайскоўцы стварылі ўласную сістэму ўлады.

«Польская крэпасць на Бярэзіне»

I Польскі корпус генерала Юзафа Доўбар-Мусніцкага, сфармаваны яшчэ ў складзе расійскай арміі, адмовіўся падпарадкоўвацца бальшавікам. Апынуўшыся на тэрыторыі Беларусі, корпус заняў Бабруйскую крэпасць і горад. У яго руках апынуліся велізарныя ваенныя склады і стратэгічна важны ўмацаваны раён, адзін з найважнейшых ваенных пунктаў рэгіёна.

Гэта была не маленькая «зона вакол крэпасці». Польская адміністрацыя кантралявала тэрыторыю плошчай каля 19 тысяч квадратных кіламетраў – прыкладна як сучасная Славенія. Яна цягнулася ад Магілёва і Дняпра на ўсходзе да Слуцка на захадзе, уключаючы Рагачоў, Жлобін і тэрыторыі ўздоўж Бярэзіны.

Сам Бабруйск тады налічваў каля 40 тысяч жыхароў. Большасць складалі габрэі, а палякаў, паводле перапісу, было ўсяго каля 5%. Аднак сітуацыя хутка змянілася: у горад прыбывалі бежанцы, сем'і польскіх вайскоўцаў і служачыя корпуса. У выніку польская супольнасць вырасла прыкладна да чвэрці насельніцтва.

У Бабруйску пачала складвацца інфраструктура, якая нагадвала польскую дзяржаўнасць у мініяцюры: працавалі органы грамадзянскага кіравання, школы, культурныя ўстановы, медыцынскія службы, суды і кааператывы. Выходзіла штодзённая газета «Żołnierz Polski». Выпускаліся нават уласныя грашовыя знакі і паштовыя маркі.

3 мая 1918 года тут урачыста адзначалі гадавіну Канстытуцыі 3 мая. Свята суправаджалася вайсковымі мерапрыемствамі і парадам.

Праўда, называць гэта паўнавартаснай рэспублікай у сучасным сэнсе было б перабольшаннем. «Рэч Паспалітая Бабруйская» была хутчэй ваеннай адміністрацыяй з элементамі грамадзянскага кіравання, дзе рэальная ўлада належала польскаму корпусу.

Праіснавала гэтая канструкцыя нядоўга.

Летам 1918 года пад ціскам немцаў корпус Доўбар-Мусніцкага быў вымушаны капітуляваць і раззброіцца. Бабруйск спачатку перайшоў пад нямецкі кантроль, а пасля сыходу немцаў – да бальшавікоў.

Так скончылася кароткая гісторыя «Рэчы Паспалітай Бабруйскай». Але польская гісторыя Бабруйска – не.

У жніўні 1919 года Войска Польскае зноў заняло горад і крэпасць. На гэты раз Бабруйск заставаўся пад польскім кантролем амаль год – да ліпеня 1920-га, калі польскія войскі былі вымушаныя адступіць пад націскам савецкага наступлення.

Канчатковую кропку паставіў Рыжскі мірны дагавор 1921 года. Бабруйск застаўся на савецкім баку мяжы і пазней увайшоў у склад БССР.