Следите за нами в соцсетях:

Спецпроекты

Редакция

Медиакит

Поддержать

Поддержать

Спецпроекты

Медиакит

Редакция

© Все права защищены. Использование материалов допускается при указании источника.

Што здарылася з той Беларуссю?

Сёння гэта гучыць амаль неверагодна, але ў 1920-я гады БССР была не толькі беларускамоўнай рэспублікай. Дзяржаўная сістэма афіцыйна выкарыстоўвала чатыры мовы – беларускую, рускую, польскую і габрэйскую (ідыш).

#спецпроекты

4 сентября 2026

На месцах ствараліся нацыянальныя сельсаветы. У 1928 годзе іх было: 23 яўрэйскія, 19 польскіх, 16 рускіх, 5 латышскіх, 2 украінскія і нават 2 нямецкія. Дзе працавалі нацыянальныя школы, клубы, бібліятэкі, прэса, а мясцовая адміністрацыя ўлічвала мову і культурныя асаблівасці насельніцтва ў камунікацыі. У 1932 годзе быў створаны нават цэлы Койданаўскі польскі нацыянальны раён.

У гэтым быў і свой палітычны разлік: польскія школы і польскі раён каля мяжы з Польшчай служылі своеасаблівай савецкай вітрынай – маўляў, паглядзіце, як жывуць палякі ў СССР.

Паралельна ішла беларусізацыя. Беларуская мова станавілася мовай школы, дзяржаўнага апарату, навукі і культуры – да канца 1920-х ёю размаўляла да 80% насельніцтва і дзяржапарату. Гэта была частка палітыкі карэнізацыі: савецкая ўлада хацела паказаць народам былой Расійскай імперыі, што нібыта абараняе іх нацыянальныя культуры.

А потым эксперымент скончылі.

У пачатку 1930-х Масква ўбачыла ў нацыянальных культурах ужо не карысны інструмент палітыкі, а пагрозу. Пачаліся рэпрэсіі супраць нацыянальных эліт, згортванне беларусізацыі, ліквідацыя польскіх і іншых нацыянальных структур.
Нацыянальная палітыка рэзка павярнулася: у ідэалогію пачалі вяртаць элементы расійскага шавінізму – міфы пра адзіную Русь, культ Пятра I і Івана Грознага. Тых, хто нядаўна будаваў беларусізацыю і карэнізацыю, абвясцілі «нацдэмамі», «нацыяналістамі» і «ворагамі савецкай улады». Пачаліся арышты, сфабрыкаваныя справы і расстрэлы.

Беларускую нацыянальную інтэлігенцыю літаральна выкасілі. Толькі ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў адным Менску расстралялі дзясяткі беларускіх пісьменнікаў, навукоўцаў і іншых прадстаўнікоў інтэлігенцыі.

Страшны лёс чакаў і нацыянальныя меншасці, якіх Масква пачала разглядаць як патэнцыйную «пятую калону». У 1937 годзе НКУС пачаў так званую «польскую аперацыю»: палякаў абвінавачвалі ў шпіянажы на карысць Польшчы, дыверсіях і ўдзеле ў нібыта існаваўшай польскай ваеннай арганізацыі. У БССР з жніўня 1937-га да верасня 1938 года ў рамках гэтай аперацыі арыштавалі 21 407 чалавек, з якіх 87% расстралялі.

Праз некалькі месяцаў прыйшла чарга латышоў і немцаў: падчас «латышскай аперацыі» арыштавалі 1459 чалавек, падчас «нямецкай» у БССР – 563, большасць з іх таксама расстралялі як «шпіёнска-дыверсійныя» і «паўстанцкія» кадры.

Так нацыянальнасць, якая яшчэ нядаўна была падставай для стварэння школы, сельсавета ці культурнай установы, раптам стала прыкметай падазронасці. Менавіта тады, паводле ўспамінаў, Менск загаварыў «па-руску», мова стала прыкметай нелаяльнасці.