Следите за нами в соцсетях:

Спецпроекты

Редакция

Поддержать

Медиакит

Медиакит

Поддержать

Спецпроекты

Редакция

© Все права защищены. Использование материалов допускается при указании источника.

Жывыя камяні Беларусі

Магчыма, таму што ў Беларусі няма гор, у беларусаў сфармавалася асаблівае стаўленне да камянёў, амаль культ.

#спецпроекты

7 апреля 2026

Вы калі-небудзь чулі пра музеі камянёў пад адкрытым небам у Варшаве, Берліне ці Лісабоне? Наўрад ці. А ў Мінску такі ёсць.

У 1970-х гадах беларускі вучоны Гаўрыіл Гарэцкі прапанаваў сабраць валуны ў адным месцы, каб захаваць іх. У 1985 годзе на ўсходняй ускраіне горада, ва Уруччы, адкрыўся парк-музей валуноў.
Тут сабраны тысячы валуноў з усёй Беларусі, тых, што прынеслі ледавікі з поўначы яшчэ тысячы гадоў таму. Камяні размешчаны не хаатычна: з іх выкладзена сапраўдная карта краіны.

Адны валуны гладкія і круглыя, іншыя з выбаінамі і чашападобнымі ямкамі. Ёсць тут і камень «Дзед», якому яшчэ нядаўна мінчукі пакланяліся на беразе Свіслачы.

З даўніх часоў беларусы ўспрымалі камяні як жывыя. Іх лічылі гаючымі, часам прытулкам духаў. Да валуноў прыходзілі з просьбамі, пакідалі дары, маліліся, ладзілі абрады.

Гэтая традыцыя перадавалася з пакалення ў пакаленне і не знікла да сёння: каля некаторых камянёў і цяпер можна ўбачыць падношанні.
Асаблівую ўвагу надавалі камяням з паглыбленнямі, так званымі «чашамі». Іх знаходзяць па ўсёй краіне, асабліва на поўначы. Лічылася, што ў гэтых ямках назапашваецца гаючая сіла, таму сюды прыходзілі прасіць здароўя і дзяцей.

Сярод самых вядомых валуноў Беларусі — Барысавы камяні. Гэта вялізныя валуны з выбітымі крыжамі і надпісамі. Іх назва звязана з полацкім князем Барысам Усяславічам, які жыў у пачатку XII стагоддзя. На многіх высечана: «Госпадзі, дапамажы рабу свайму Барысу».

Мяркуецца, што спачатку гэтыя камяні былі паганскімі святынямі. З прыходам хрысціянства іх спрабавалі «адаптаваць», наносілі крыжы, надаючы ім новы сэнс. Адзін з найбольш вядомых Барысавых камянёў сёння знаходзіцца каля Сафійскага сабора ў Полацку, яго дасталі з ракі ў 1981 годзе.

Былі і іншыя шанаваныя валуны. Вялесаў камень у лесе пад Мінскам лічыўся месцам ушанавання бога Вялеса, апекуна жывёлы; яшчэ ў XX стагоддзі сюды прыводзілі хворую жывёлу. Святы камень у Сенежычах Навагрудскага раёна мае два паглыбленні: паводле легенды, гэта сляды жанчыны і пана. На Пакровы туды і сёння нясуць дары.

Царква, а пазней і расійскія ўлады змагаліся з гэтымі звычаямі: камяні знішчалі, тапілі, закопвалі або «асвячалі» крыжамі.

Але традыцыя не знікла, яшчэ ў XIX–XX стагоддзях людзі працягвалі хадзіць да валуноў.
Сёння ў Беларусі вядома больш за тысячу такіх камянёў, і многія з іх ахоўваюцца як помнікі.
Прыходзьце да іх без спешкі. Дакраніцеся да шурпатага боку, пастойце моўчкі. Часам здаецца, што камень сапраўды слухае.