Смаленск – дзе сканчаецца Беларусь?

Войны, новыя межы і палітычныя рашэнні раз за разам змянялі лёс гэтага краю. Але сувязі Смаленшчыны з Беларуссю не зніклі – яны праяўляліся ў розныя гістарычныя эпохі і нагадваюць пра сябе да сёння.

Смаленск – усходні бастыён ВКЛ

На ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага Смаленск займаў асаблівае месца. У часы валадарання Вітаўта Вялікага горад канчаткова ўвайшоў у склад дзяржавы і стаў адным з яе галоўных абарончых цэнтраў – брамай, за якой адкрываўся шлях углыб ВКЛ.

Менавіта гэта рабіла Смаленск адной з асноўных мэт Масквы. Барацьба за горад стала часткай працяглага супрацьстаяння дзвюх дзяржаў. У 1514 годзе маскоўскаму войску ўдалося ўзяць Смаленск. Праз некалькі месяцаў войска ВКЛ разграміла ворага пад Оршай і спыніла яго далейшы наступ, але вярнуць сам горад ужо не змагло.

Масква ўтрымлівала Смаленск амаль стагоддзе. У 1611 годзе горад удалося адваяваць і вярнуць у склад ВКЛ, дзе ён стаў цэнтрам Смаленскага ваяводства.

Канчатковы пералом адбыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя. Новая вялікая вайна з Масквой зноў змяніла мяжу – Смаленск і значныя ўсходнія тэрыторыі апынуліся пад яе ўладай. Андрусаўскае перамір’е 1667 года толькі замацавала тое, што перад гэтым было вырашана зброяй.

Так Смаленск апынуўся па маскоўскі бок мяжы – не як «спрадвечна рускі» горад, які нібыта вярнуўся на сваё месца, а як адзін з усходніх цэнтраў Вялікага Княства Літоўскага, страчаны ў выніку працяглых войнаў з Маскоўскай дзяржавай.

Смаленшчына ў беларускім нацыянальным праекце

Пераход пад уладу Масквы не сцёр беларускай адметнасці Смаленшчыны. У XIX-пачатку XX стагоддзя даследчыкі фіксавалі мясцовыя гаворкі далёка на ўсход ад сучаснай мяжы. Карты Яўхіма Карскага і працы Мітрафана Доўнар-Запольскага паказвалі, што значная частка рэгіёна ўваходзіла ў беларускі моўна-этнаграфічны арэал.

З часам гэтае ўяўленне пра межы набыло палітычны сэнс. У 1918 годзе Трэцяя Устаўная грамата абвясціла незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі і акрэсліла яе тэрыторыю. Да земляў новай дзяржавы дакумент адносіў і Смаленшчыну, што адлюстроўвалася і на тагачасных картах. Прынцып быў сфармуляваны адназначна – у склад БНР павінны былі ўвайсці тэрыторыі, дзе беларускі народ жыў і меў колькасную перавагу.

Але сувязі не абмяжоўваліся толькі картамі. Падчас Першай сусветнай вайны тут жылі і працавалі Янка Купала, Максім Гарэцкі ды іншыя дзеячы нацыянальнага руху. У 1917 годзе дэлегаты са Смаленшчыны разам з прадстаўнікамі Міншчыны, Магілёўшчыны, Віцебшчыны і Гродзеншчыны ўдзельнічалі ў Першым Усебеларускім з’ездзе і вырашалі пытанне пра будучыню новай дзяржавы. Так край разглядаўся як неад'емная частка агульнай нацыянальнай прасторы.

Смаленск – першая сталіца Савецкай Беларусі

Неўзабаве Смаленск стаў цэнтрам ужо іншага беларускага дзяржаўнага праекта – савецкага. Менавіта тут 1 студзеня 1919 года была абвешчаная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь.

У яе першапачатковыя межы ўвайшлі Мінская, Гродзенская, Віцебская, Магілёўская і Смаленская губерні. У самім Смаленску знаходзіўся ўрад на чале са Змітром Жылуновічам – адсюль у першыя дні кіравалі новай рэспублікай. Таму горад цалкам можна лічыць першай сталіцай Савецкай Беларусі.

Пры гэтым у такіх межах рэспубліка праіснавала менш за тры тыдні. Ужо 16 студзеня Масква пастанавіла вывесці з яе складу Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губерні і перадаць іх РСФСР.

Аднак рашэнне не стала канчатковым. У сярэдзіне 1920-х межы БССР пачалі пераглядаць, і падчас узбуйненняў 1924 і 1926 гадоў Беларусі вярнулі значныя тэрыторыі Віцебшчыны, Магілёўшчыны і Гомельшчыны. Разам з імі ў склад рэспублікі ўвайшлі Горацкі і Мсціслаўскі паветы, якія да таго належалі да Смаленскай губерні. Але сам Смаленск і большая частка краю засталіся ў РСФСР.

Ад беларусізацыі да сталінскіх рэпрэсій

Новая дзяржаўная мяжа не зрабіла Смаленшчыну менш беларускай. Нацыянальная і моўная адметнасць краю заставалася настолькі відавочнай, што нават улады РСФСР былі вымушаныя з ёй лічыцца. Таму беларусізацыя працягнулася ўжо па расійскі бок мяжы.

Да канца 1920-х гадоў тут працавала больш за 60 беларускіх школ, рыхтаваліся настаўнікі, выкладаліся беларуская мова і беларусазнаўства. У самім Смаленску дзейнічалі беларуская секцыя пры аддзеле народнай асветы і беларускае аддзяленне рабфака. Беларушчына тут мела не эпізадычную, а добра арганізаваную прысутнасць.

Але ў 1930-я гады ўсё гэта трапіла пад удар сталінскай сістэмы. Беларускія школы пераводзілі на рускую мову, нацыянальныя арганізацыі ліквідавалі, а іх дзеячаў рэпрэсавалі. За некалькі гадоў бальшавіцкія рэпрэсіі і русіфікацыя амаль цалкам знішчылі тое арганізаванае беларускае жыццё, якое яшчэ нядаўна адкрыта развівалася на Смаленшчыне.

Вайна, акупацыя і беларускі супраціў

Падчас Другой сусветнай вайны будучыня Смаленска зноў стала адкрытым пытаннем. У планах нямецкіх уладаў Смаленшчына і Браншчына былі ўключаныя ў Генеральную акругу Беларусь, а сам горад разглядалі як яе магчымую сталіцу. На практыцы, аднак, Смаленшчына засталася пад вайсковым кіраваннем – праз блізкасць фронту і актыўныя баявыя дзеянні цывільную адміністрацыю тут так і не ўвялі.

У самім Смаленску тым часам разгортваўся нацыянальны рух. Тут працаваў Радаслаў Астроўскі – уплывовы палітык таго часу, пазней прэзідэнт протаўраду «Беларускай Цэнтральнай Рады». У 1942–1943 гадах на Смаленшчыне дзейнічала падпольная сетка «Беларускай Незалежніцкай Партыі» – арганізацыі, якая ставіла за мэту стварэнне самастойнай нацыянальнай дзяржавы. Яе структуры разгортвалі Міхал Вітушка і Дзмітрый Касмовіч. Адначасова яны ішлі на тактычную супрацу з нямецкай акупацыйнай адміністрацыяй – гэта давала магчымасць легальна ствараць беларускую самаахову і іншыя ўзброеныя фарміраванні.

Палітычная і вайсковая дзейнасць ішла побач са спробамі наладзіць культурнае і асветніцкае жыццё. Планы прадугледжвалі адкрыццё ў Смаленску школ з навучаннем па-беларуску і шырэйшае выкарыстанне беларускай мовы ў гарадскіх установах, але ажыццявіць іх цалкам не змаглі. Адначасова аднаўлялася і царкоўнае жыццё – у 1942 годзе была створаная Смаленская і Бранская епархія ў складзе Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы.

Пасля вяртання савецкай улады нацыянальны рух быў вымушаны сысці ў падполле. Адной з галоўных яго структур была Беларуская Вызвольная Армія, або «Чорны кот», на чале якой стаяў ужо згаданы Міхал Вітушка. Пасляваенны супраціў ахопліваў этнічныя беларускія землі, у тым ліку Смаленшчыну. Тут дзейнічалі партызанскія групы і нелегальныя структуры, выходзіла паўстанцкая газета «Пад абцасам маскалёў». Узброеная барацьба ў рэгіёне працягвалася да пачатку 1950-х гадоў.

Мяжа, якая рухалася

Нават пасля вайны мяжа паміж Беларуссю і Смаленшчынай працягвала змяняцца. У 1964 годзе сем населеных пунктаў Смаленскай вобласці разам з 2256 гектарамі зямлі перадалі Мсціслаўскаму раёну Магілёўскай вобласці. Ініцыятыва зыходзіла ад саміх жыхароў – пасля адміністрацыйных пераўтварэнняў да беларускага Мсціслава ім было значна бліжэй, чым да расійскага райцэнтра.

А ў 1990 годзе гаворка зайшла ўжо пра значна больш маштабную змену мяжы. Група дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР, сярод якіх быў і лідар Беларускага Народнага Фронту Зянон Пазняк, сустрэлася ў Маскве з дэпутатамі РСФСР ад Смаленскай вобласці. Яны абмяркоўвалі магчымасць пераходу часткі раёнаў Смаленшчыны ў склад Беларусі і правядзення там рэферэндуму.

Але з трыбуны ён гучна абвінавачваў улады ў татальнай карупцыі. І гэта спрацавала.

Але з трыбуны ён гучна абвінавачваў улады ў татальнай карупцыі. І гэта спрацавала.

Мяжа, якая рухалася

Але з трыбуны ён гучна абвінавачваў улады ў татальнай карупцыі. І гэта спрацавала.

Але з трыбуны ён гучна абвінавачваў улады ў татальнай карупцыі. І гэта спрацавала.

Але з трыбуны ён гучна абвінавачваў улады ў татальнай карупцыі. І гэта спрацавала.

Мяжа, якая рухалася

У Парламенце ён узначаліў часовую камісію па барацьбе з карупцыяй, дзе хутка праявіліся яго галоўныя палітычныя здольнасці — папулізм і дакладнае адчуванне настрояў масаў.

У адрозненне ад іншых палітыкаў, ён не тлумачыў складанасці пераходнага перыяду — а паказваў «вінаватых». Гэта было зразумела і прывабна для грамадства, якое знаходзілася ў стане стрэсу і нявызначанасці.

Камісія, якая першапачаткова ўспрымалася як фармальны орган, стала для яго сапраўдным трамплінам. Вельмі хутка Лукашэнка ператварыў яе ў інструмент асабістага піяру: даклады, абвінавачанні, гучныя заявы — усё гэта падавалася з разлікам на публічны эфект.